Eve Dönüşler: Evlat insana yük olur mu?
BEYZA YILDIRIM
Yaşadığımız dünyada başımıza gelen olaylara karşı aldığımız aksiyonlar, duygulanımlarımız, ruh halimiz ve kendimizle ilgili daha birçok şey değişmeye, sekteye uğramaya ve hatta belki de bozulup yeni bir form almaya çok yatkın durumda. Hal böyle iken kendimizi içinde bulunduğumuz makro ve mikro ölçekte her alanda anlaşılır kılmamız da gittikçe güçleşiyor.
Bu duruma absürd tiyatronun kurucu figürlerinden biri olan Ionesco şöyle bir yorum getirir “Ben yalnızca insanın kendisini anlaşılır kılmasının güç olduğu, kesinlikle olanaksız olmadığı inancını taşıyorum.”
Peki olanaklar neler?
Kendimizi her geçen gün biraz daha karanlığında kaybolmaya yakın ve değerlerimizin anlam katmanlarının içinin tek tek boşaltıldığı bir dünyaya terk edilmişlik hissiyle baş etmenin, anlaşılır kılabilmenin yolları neler? İşin sırrı belki de yeni anlatıların peşine düşmekte. Yeni anlatılarla içi boşaltılan insani birçok kavrama yeniden anlam yüklemek ve yeniden bakabilmekte…
Bazı modern metinler Ionesco’nun vurguladığı mümkün olma halinin içini yeni biçim ve anlatı denemeleriyle doldurma yoluna gidiyor. Bunun en başarılı örneklerinden birini ise Çağdaş Norveç tiyatrosunun dikkat çeken yazarlarından biri olan Fredrik Brattberg, Ibsen Ödüllü oyunu Eve Dönüşler ile veriyor. Eve Dönüşler, oğulları Gustav’ı kaybeden bir anne ve babanın yas süreciyle başlar. Oğullarının nerede olduğunu, başına ne geldiğini ve hayatta olup olmadığını bilmeyen aile, onun için sembolik bir cenaze töreni düzenlemek ister. Bu, onlar için yasla başa çıkmaya çalışmanın bir yoludur. Kendi hayatlarına devam edebilmek için en azından bir mezar yerinin olmasını isterler; çünkü muğlak olan, huzursuzluk ve tekinsizlik kaynağıdır.
GUSTAV’IN ÖLÜP ÖLÜP DİRİLME SÜREÇLERİ
Bir gün akıbeti belirsiz olan oğul Gustav çıkagelir. Onun dönüşüyle anne ve babanın hayatı normale dönüyor gibi görünse de, Gustav’ın her seferinde kaybolup yeniden eve geri dönmesiyle işler bambaşka bir boyuta taşınır. Başlarda trajik bir formda başlayan oyun, ailenin Gustav’ın ölme ve yeniden dirilme sürecini her sekansta yeniden yaşamasıyla gerçek ile gerçekdışının iç içe geçtiği, absürd ve yer yer komik bir forma dönüşür. Öyle ki dozu gittikçe artan bu iç içe geçme durumu ebeveynlerin oğulları Gustav’a bakışını ve içinde bulundukları yas durumuyla başa çıkma çabalarını da dönüştürür. Tuttukları yas daha grotesk bir boyut alırken Gustav’a olan ilgi ise sahneden sahneye azalır. İlk sahnede ağır bir şekilde yasını tuttukları evlatları artık başlarından atmak istedikleri bir şeye dönüşür.
YAS, KAYIP, ÖLÜM VE ACIYA YENİ BİR BAKIŞ
Brattberg dramatik anlatısında kurduğu bu döngüselliği yer yer kırılan, kesilen ve tekrar eden diyaloglarla -kariyerine müzikle başlamanın verdiği bir esinden hareketle- adeta bir müzik kompozisyonu kurar gibi bütünsel bir forma kavuşturur. Kurulan bu dil sayesinde oyun tıpkı bir klasik müzik gibi ağır bir tempoda başlayarak giderek yükselen ve sonra da sakinleşen bir ritme sahip olur. Bu parçalı ritim seyircinin de sahnede izlediği şeyin ağırlığıyla özdeşleşmesinin önünü keser. Seyircinin sahnedeki olaylara mesafeli yaklaşımı, Brattberg’in anlatısında merkeze yerleştirilen yas, acı, ölüm ve kayıp gibi ağır kavramlara da yeni bir perspektiften bakmamızı sağlar. Bu bilinçli tercihle bakışımız ters yüz edilir.
Brattberg’in dramatik anlatı formunun dışında kurduğu bu dünyanın sahnedeki yorumunu ise Karşı Atölye’nin geçen yıl sahnelemeye başladığı Eve Dönüşler’de görme fırsatı buluyoruz. Çevirisini Ferdi Çetin’in yaptığı oyunun yönetmen koltuğunda Fırat Aygün yer alıyor. Oyunun kadrosu Nazan Yerli (Anne), Fatih Pazvantoğlu (Baba) ve Baran Can Eraslan (Gustav) ‘dan oluşuyor. Sahneye girdiğimizde anne ve babayı matem kıyafetlerini andıran baştan ayağa simsiyah kıyafetler ve yüzleri bembeyaz abartılı bir makyajla görüyoruz. Seyirci salona girmeden evvel sahnede suskun yer yer tedirgin bakışlarla mizansen kuran oyuncular sanki bir hiçliğin ortasında kaybolmuş hissiyatı veriyor. Sarı ve loş bir ışıkla desteklenen mizansen oyunun anlatısındaki tekinsizliğe işaret ediyor. Oğul Gustav’ı ise anne ve babasından farklı olarak gayet gündelik kıyafetlerin içerisinde. Dramaturjik açıdan tercih edilen bu ayrım yasla beraber başlayan dönüşüm, değişim ve bozulmanın evin içinde gerçekleştiğinin altını çiziyor.
YÜKSEK RİTİMLİ BİR PERFORMANS
Dekor olarak klasik bir ev formundan ziyade farklı şekillerde kullanılabilecek ahşap bir rampa ve büyük boyutlarda bir rulo kağıt tercih edilmiş. Bir rulo kağıtla sahnede olabilecek her şeyin temsiliyeti sağlanıyor. Bu anlamda dekor yalın tutulmuş ve oyunculara sahnede performanslarını rahat bir şekilde gerçekleştirebilmeleri için yeterli alan açılmış.
Oyuncuların performansları hem Brattberg’in diyaloglarında özenle kurduğu ritme uyum sağlayan hem de birbirini bütünleyen bir düzeyde. Özellikle anneyi canlandıran Nazan Yerli ile babayı canlandıran Fatih Pavzanoğlu oğulları Gustav’ın her dönüşüyle giderek groteskleşen hikâyenin tonuna uyum sağlayarak rollerini performe ediyorlar. Karakterlerin duygu durumlarında yaşadıkları kırılmaları ve dönüşümleri bedenlerinde eritiyorlar ve oyunun sonuna yaklaşırken karakterlerin tamamen grotesk bir forma dönüşme anlarını hem komik hem de rahatsız edici bir etkiyle yansıtıyorlar. İkilinin performansı Gustav’a hayat veren Baran Can Eraslan’ın performansıyla birleşince ortaya anlatıdaki ikliği pekiştiren bütünlüklü, yüksek ritimli bir performans çıkıyor.
Eve Dönüşler’in, klasik tiyatro izleyicisinin alışık olmadığı bir form ve anlatıya sahip olduğu aşikâr. Bu tür modern ve yenilikçi metinlerde seyirciyi yakalamak ve ilgisini sahnede tutmak her zaman bir soru işaretidir. Karşı Atölye, Brattberg’in söylemek istediğini duyuyor ve yerleşik izleyici alışkanlıklarına meydan okuyarak risk alıp oyunu sahneliyor. Son kertede ise ortaya, izleği güçlü, seyirciyi yakalayabilen ve her şeye rağmen odağını sahnede tutmayı başaran bir iş çıkıyor.
Eve Dönüşler’i 25 Eylül’de Claphall’de izleyebilirsiniz, biletler Biletinial‘da
“Eve Dönüşler”
Yazar : Fredrik Brattberg
Yönetmen : Fırat Aygün
Oyuncular : Nazan Yerli, Baran Can Eraslan, Fatih Pazvantoğlu
Çevirmen : Ferdi Çetin
Hareket Tasarımı : Yasin Yürekli
Müzik : Umut Eser
Ses & Efekt Operatörü : Barış Kuş
Fotoğraf : Koray Demir
