Bursa’daki işçi tiyatroları
Uğur Ozan Özen, dünden bugüne Bursa’daki işçi tiyatrosu deneyimlerini Tiyatro… Tiyatro… Dergisi yazdı, aynen yayınlıyoruz.
Bursa’da özel tiyatrolar, maddi imkânların azlığı ve kadro yetersizliği problemleri olduğu için kendi seyircisini oluşturamamıştır. 2019, özel tiyatroların atılım yılı olmuş, kendi sahnelerine kavuşmuşlardı: Arena Sahne Black Box, Ekim Sanat, Kafa Sahne gibi. 2024 yılı itibariyle Aspera Sahne, Mavi Balon Sahne açıldı.
Amatör tiyatrolar ise farklıdır. CHP’ye bağlı olarak kurulan Bursa Halkevi Temsil Kolu, 1932-1951 yılları arasında döneminde çok etkiliydi. 1960’lı yıllarda gökkuşağı gibi ortaya çıkan, ömrü kısa süren Bursa Halkevi Oda Tiyatrosu ise hâlâ unutulmadı. Okulların yılsonu gösterileri, öğrencilerin tiyatro ile tanışması için güzel bir nedendir. 43 yıldır faaliyet gösteren Bursa Uludağ Üniversitesi Tiyatro Kulübü’nde (Bursa Uludağ Üniversitesi Oyuncuları) yetişen birçok kişi profesyonel oyuncu oldu.
Bursa’da 1879 yılında başlayan, adım adım 150. yıla doğru yol alan tiyatro kültüründe, en az kalem oynatılan, son yıllarda dikkat çeken yapılanma ise İşçi Tiyatroları’dır. Fabrikalardaki çalışanların (işçi, mühendis) emeğiyle ortaya çıkan ‘yeni’ bir alandır.
Osmangazi Belediyesi’nin 2017-19 yılları arasında üç kere Meslek Tiyatroları Festivali düzenlemesi fabrikalardaki işçilerin tiyatroya ilgi duymasına, Mayıs ayında yapılan festival için oyun çıkarmalarına neden olmuştu. İki hafta süren festivale Bursa’daki amatör tiyatroların dışında diğer şehirlerden de tiyatrolar katılıyordu. Festival mekânı, Akpınar Kültür Merkezi’nin depreme dayanıksız olduğu gerekçesiyle 2019’da yıkılması, Osmangazi Belediyesi’nin elinde tiyatro oyunu sahnelenebilecek başka kültür merkezinin olmaması (Elmasbahçeler Kültür Merkezi’nin sahnesi 2013’te, bina olarak ise 2016’da yıkılmıştı), festivalin 2020 yılında Eğitim Araçları Gösteri Salonunda devam etmesini gündeme getirmişti. Korona salgını, festivali başlatan kültür müdürü Kenan Kır’ın, başkan yardımcısı olması nedenleriyle dördüncü kere yapılamamıştı. Festivalde üç kişiden oluşan jüri (Arzu Tan Bayraktutan, Tülay Yıldız Akgül, Kazım Güçlü) en başarılı yönetmen, en başarılı erkek oyuncu, en başarılı kadın oyuncu, en başarılı oyun, jüri özel ödülleri verilmişti. Akpınar ve çevre mahallerde festivale gelen seyirci olmuyordu. Organize Sanayi Bölgesi’ndeki işçilerin festivalden haberi yoktu. Festivalde oyun sahneleyen işçi tiyatrolarının amacı, oyunlarını halka ulaştırmaktan ziyade, ailelerini ve arkadaşlarını öncelikli olarak görmeleri önemli bir problemdi. Festivalde oyun sahneleyen tiyatroların, diğer ekiplerin oyununu seyretmemesi, merak dahi etmemesi, sanatın gelişmesini engelleyen unsurlardandı.
Bursa’daki özel tiyatroların çabasıyla 2020 yılında kurulan Güney Marmara Tiyatro Kooperatifi, ilk olarak yaz mevsiminde BKSTV ve Bursa Büyükşehir Belediyesi ile tiyatro festivali organize etmişti. Korona salgını nedeniyle bilet satışının az olması, alınan önlemlerin artması nedeniyle festival iptal edilmişti. 2022 yılında yeni bir yapılanmaya gidilerek, Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin mekân tahsisi ve maddi desteğiyle Meslek Tiyatro Festivali’nin daraltılmış hali olan İşçi Tiyatroları Festivali, 1 Mayıs’tan itibaren bir haftalık süreci kapsayacak şekilde başlamıştı. Tiyatroların oyun prömiyerini festivalde yapması ise ilgiyi arttıran unsurlardan olmuştu. Festival, tiyatro kültürünün işçiler arasında yayılması için önemli bir fırsattır. Oyunların Tayyare Kültür Merkezi, Ekim Sanat Sahnesi, Kafa Sanat Sahnesi gibi şehrin birçok noktasında olması festival seyircisinin çeşitlenmesine, oyunlara herkesin ulaşabilmesi için önemlidir.
FABRİKALARDAKİ TİYATRO SALONLARI
Merinos Fabrikası 1938 yılında faaliyete başlamıştı. Fabrikada temsil kolu kurulduğuna dair bilgi, Son Posta gazetesinin 7 İkinci Kanun 1941 tarihli haberinde mevcuttur. Merinosspor gençleri tarafından kurulan Merinos Fabrikası Temsil Kolu, Türkiye’de ve Bursa’da kurulan ilk işçi tiyatrosudur. Celal Tuncer’in 1937 yılında yayımlanan Devrim Yolcuları oyunu, fabrikanın kantin salonunda 800’er kişi olmak üzere iki kere 1.600 kişiye sahnelenmiş, oyuna ilgi fazla olunca iki kere de Halkevi Temsil Salonunda oynanmıştı. Burası eski Esediye Medresesi, sonradan Zevk ve İstanbul Sineması olarak adlandırılan yerdir. Temsil Kolu, Musahipzade Celal’in yazdığı Fermanlı Deli Hazretleri oyununu ise, 21-22 Aralık akşamları 700’er kişiye, ardından 28-29 Aralık akşamları yeniden sahnelenmişti. Gazetede bu oyunun parasız oynandığı belirtilmesi önemli bir ayrıntıdır. Demek ki önceki oyun paralı, biletli oynanmış. Oyunları bu kadar ilgi gören temsil kolunun hikâyesi yazılmayı bekliyor.
Merinos Temsil Kolunun kantin salonu, günümüzde nikâh salonu olarak kullanılmaktadır. Bu bina, 1938 yılında yapılmış, memurların yemekhanesi, sinema ve konser salonu, defileler için kullanılmıştı. İstanbul Şehir Tiyatroları, 3 Mayıs 1949’da, Bursa’ya turne yaptığında, Bursa Halkevi Temsil Salonu iki yıl önce yanmıştı. Yeni salon, Halkevinin bahçesine yapılmaktadır. 1951-57 arası Marmara Sineması, 1957’den günümüze ise Ahmet Vefik Paşa Sahnesi olarak kullanılmaktadır. Oyuncu Vasfi Rıza Zobu, O Günden Bu Güne adlı anılarında inşa edilmekte olan Halkevi Temsil Salonundan ve Merinos Fabrikasındaki işçilerin kullanacağı tiyatro salonundan bahsetmiştir.
“Merinos fabrikasını büyütüyorlar. Bu inşaatın içine ilâve olarak bir de tiyatro binası konmakta imiş. Görünürde bir fikir verecek hale gelmediğini; ama tamamlandığında Halkevi sahne ve salonundan daha büyük ve daha “tiyatro olmaya elverişli” bir eser olacağını fabrika müdürü söyledi.”
Merinos Fabrikasındaki sahne inşaatının 1950-51 yıllarında bittiğini, bu tarihten sonra kullanılmaya başladığını söyleyebiliriz. Ne yazık ki, Merinos Fabrikasındaki tiyatro sahnesinde çok fazla oyun seyirciyle buluşmamıştı. Altıparmak İlkokulu, Özel Yeni Okul, Merinos İlkokulu öğrencileri yılsonu müsameresi düzenlemişti. Bursa Devlet Tiyatrosu ise Dans Eden Eşek adlı çocuk oyununu, Sokullu Ne Yapmalıydı? seyirciyle buluşturmuştu. O yıllarda, Bursa’da Tayyare Sineması ve Eğitim Araçları Gösteri Salonu dışında salon olmadığı için devlet tiyatrosunun işçilerin ayağına tiyatro götürmesi önemlidir.
Gemlik’te 1938 yılında faaliyete başlayan Sunğipek Fabrikası, tiyatro ve sinema olarak kullanılan salonuyla ilçenin kültür hayatında önemli bir yere sahiptir. Gemlik Ortaokulu öğrencileri Harput’ta Bir Amerikalı, Bursa Liselerinden Yetişenler Cemiyeti’nin (Gençlik Tiyatrosu) Tavtati Kütüpati, İstanbul Çocuk Tiyatrosu’nun adını tespit edemediğim bir oyunu, Bursa Oda Tiyatrosu tarafından Yağmurcu, Çürük Elma, Bir Delinin Hatıra Defteri, Ayı, Gemlik Şehir Tiyatrosu Kurma ve Yaşatma Derneği’nin Bozuk Düzen, Bursa Devlet Tiyatrosu tarafından Dans Eden Eşek dahil olmak üzere adını tespit edemediğim birçok oyun fabrika işçileri ve Gemlik halkı için sahnelenmiştir.
Adnan Açıkdüşünenler, Bir Zamanlar Bursa Devlet Tiyatrosu’nda adlı anılarında anlattığına göre, Bursa Devlet Tiyatrosu, Ziya Demirel’in müdürlüğü zamanında, 1979’da Volfram madenindeki işçilerin ayağına giderek, Düğün yada Davul ve Besleme oyunlarını yemekhaneye sahne yaparak oynamıştı. İşçiler yüzlerini dahi yıkayamadan, doğru düzgün yemek yiyemeden, yorgun halde oyun seyretmek zorunda kalmıştı. Kasım 1980’de, Bursa İpekli Sanayi İşverenleri Sendikası ile Bursa Devlet Tiyatrosu müdürü Yalın Tolga arasında, işçilerin milli değerlere bağlılığı artması için anlaşma yapılmıştı. 1984 yılında, Tekstil İşverenler Sendikası, Bursa Sanayici İşverenler Sendikası ile yapılan anlaşmalar sonucunda işçiler, toplu bilet satışı sonucunda aileleriyle birlikte oyun seyredeceklerdir. Ancak işçiler bütün gün fabrikada çalıştıktan sonra tiyatroya pek ilgi göstermemiş, salon dolmamıştı.
İŞÇİ TİYATROLARI NE ZAMAN BAŞLADI?
Karagöz ile Hacivat’ın hikâyesini bilmeyen yoktur. Rivayetlere göre, Orhan Cami (1339), Ulu Cami (1399) veya Pirinç Hanı’nın (1508) inşaatlarında işçi olan kahramanlarımız, aralarında şakalaşır, atışırlar. İş yavaşlar, ikilinin oyunları inşaatın devamını engeller. Bu nedenle dönemin padişahı, Orhan Gazi, Yıldırım Bayezid veya II. Beyazıt tarafından cezalandırılırlar. Bu rivayetler doğru değildir. Karagöz’ün Bursa ile ilgisi yoktur.
Mudanya’da faaliyet gösteren Türk Siemens Kablo Fabrikası, tiyatro alanında ilk adımı 1996’da atmıştı. Bursa’da kurulan ikinci işçi tiyatrosudur. Gazetelerde farklı isimler ile yer almıştır: Siemens Tiyatro Grubu, Türk Siemens A.Ş, Siemens Yazaki Türkiye Elektrik Sistemleri Tiyatro Topluluğu gibi. Bu tiyatro 2004 yılına kadar devam etmiştir. Sonrasında Bosch Tiyatro Kulübü 1998’de, Tofaş Tiyatro Kulübü 2006’da, Oyak Renault Tiyatro Kulübü (TiyatOR) 2010’da, Yazaki Gemlik Tiyatro Topluluğu 2014’te, Coşkunöz Holding Tiyatro Kulübü 2014’te, UEDAŞ Tiyatro Kulübü 2014’te, Limak Enerji Grubu Tiyatro Topluluğu 2014’te, Beyçelik Gestamp Tiyatro Topluluğu 2017’de, Valeo Tiyatro Kulübü 2024’te, Doca Textile Tech Pakkens Tiyatro Kulübü 2024’te, Burboya Tiyatro Topluluğu 2025’te kurulmuştur.
TİYATROLARIN SAHNELEDİĞİ OYUNLAR
Siemens Tiyatro Grubu: Ocak, Üç Dal Şiir, Bir Demet Sevda, Özlemin Kimden Hatıra, Yorumsuz, Düt Memo.
Bosch Tiyatro Kulübü: İlle de Leyla, Eski Köprü, Beşi Bir Yerde, Carmina Burana, Kaç Baba Kaç, Gözlerimi Kaparım Vazifemi Yaparım, İncili Bayırda Seçim, Beni mi Güzel Keli mi Güzel, Aslında Tüm Çabam Müşkünant’ı Unutmak, Paşa Anam, Kader Kısmet, Anton Çehov Kısa Oyunlar, Tom, Dick ve Harry, Balkabakları, Yedi Kocalı Hürmüz, Kadınlar Konuşursa, Yüzyılın Destanı, Haydi Karına Koş, Keşanlı Ali Destanı.
Tofaş Tiyatro Kulübü: Gözlerimi Kaparım Vazifemi Yaparım, Salak Oğlum, Şehir Kaçtı Gözüme, Artiz Mektebi, Parola Çivi, Başarımı Karılarıma Borçluyum, Cengiz Han’ın Bisikleti, Bir Şehnaz Oyun, Bahar Noktası, Rumuz Goncagül, Amphitrion 2000- Nerede Kalmıştık?, Lüküs Hayat.
Oyak Renault Tiyatro Kulübü: At Doğuran Savaş, Keşanlı Ali Destanı, Karmakarışık, Yaşlı Kuklacı, Komik Para, Kuvayı Milliye Destanı, Aslan Asker Şvayk, Fehim Paşa Konağı, Hotel Erciyes Palas, Bana Bir Şeyhler Oluyor, Süleyman Öbürsüler, Tersine Dünya, Zilli Zarife.
Yazaki Gemlik Tiyatro Topluluğu: Yarınlara Geç Kalmadan, Leyla İle Mecnun, Ehliyet Senin Neyine, Dön Şinasi Köyüne, Keloğlan Sihirli Ormanda, Korsan, Kadına Şiddet, Çehov Oyunları.
Coşkunöz Holding Tiyatro Kulübü: Palyaçolar Sirki, Sevgili Doktor, Yedi Kocalı Hürmüz, Haydi Karına Koş, Oyun Coşkusu.
UEDAŞ Tiyatro Kulübü: Bir Doktora mı Danışsak.
Limak Enerji Grubu Tiyatro Topluluğu: Meraki, Juliet’in 24 Saati, Çık İşin İşinden.
Beyçelik Gestamp Tiyatro Topluluğu: Yeşil Papağan Limited, Buzlar Çözülmeden, Gemilerde Talim Var.
Valeo Tiyatro Kulübü: Sevgili Doktor.
Doca Textile Tech Pakkens Tiyatro Kulübü: Deli Bayramı, Gırgıriye Sulukule.
Burboya Tiyatro Topluluğu: Ayıp da bi’şey.
İŞÇİ TİYATROLARININ ÖZELLİKLERİ
İşçi Tiyatroları, tiyatronun yaygınlaşması için önemli bir fırsattır. Çünkü tiyatro orta sınıfın (öğretmen, avukat, mühendis, bankacı gibi) gidebileceği bir sanattır. Mesele sadece bilet fiyatı değildir. Ev ile tiyatro arasındaki mesafenin yanı sıra işçilerin çalışma saati tiyatroya uygun değildir. Eğer ortaokul ve lise yıllarında tiyatroyla tanışmamış ise sonrasında alışkanlığın oluşması zordur. Çalıştığı fabrikada tiyatro kulübü varsa belki hayatında bir şeyler değişebilir. Fabrika yönetimlerinin hedef seyirci kitlesini işçiler ve mühendisler, onların aileleri olarak seçmesi içe kapalı bir yapıya neden olmakta, fabrikanın çalışanları arasında sosyalleşme aracı olarak görülmektedir. Festival, tiyatronun halk ile bağını kurmak için önemli bir yöntemdir.
Oyun seçimlerini etkileyen nedenlerden biri kadın-erkek oyuncu sayısıdır. Topluluk üyeleri çoğunlukla işçilerden oluştuğu için provalar için izin almaları gerekmektedir. Her işçinin farklı vardiyalarda çalışması provaları katılımı etkilemektedir. Mühendislerin çalışma şartları daha iyidir. Bir işçiye uygun olan saat, diğerine uymayabilir. Evlenen, çocuğu olan veya artık belli bir yaşa gelen işçilerin topluluktan ayrılması nedeniyle kadro değişmektedir.
Devlet tiyatrosu, şehir tiyatrosu veya özel tiyatrolardan bir tiyatrocu ile anlaşılmaktadır. Mühendisler için prova saatine uymak bir nebze daha kolaydır. İşçiler vardiyalı çalıştığı için prova saatine uymak için fedakârlık yapmaları gerekmektedir.
Geride, provalardan oyunlara kadar yüzlerce fotoğraf, afiş, belge var. Ne yazık ki, kaynaklara (tiyatronun nasıl kurulduğu, prova, turne ve oyun anıları, oyunun adı, kaç kere, nerede oynandığı, oyuncuların adı gibi) ulaşmak çok zor.
Son olarak, sanayinin ön planda olduğu Bursa’da, işçi tiyatroları alanında yayının olması için hiç kimsenin yardımcı olmadığını belirtmeliyim. Bir fabrika tiyatro topluluğu sorumlusunun, “Sempozyumun maddi kazancı var mı, kâr amacı güdülüyor mu, sempozyum kitabı satılacak mı?” gibi, anlam veremediğim, daha önce hiç kimseden duymadığım sorularına maruz kaldım. Neyi, nasıl yazacağıma karışmak istedi. Yazıda, siyasi parti adı geçmemesi gerektiğini dahi söyledi. Merinos Fabrikası, hangi parti zamanı açıldı? Devlet Tiyatrolarını hangi parti kurdu? İşçi tiyatroları tarihinin yazımı için büyük fırsatın kaçırıldığının farkına vardıkları zaman çok geç olacak.