Tolga Yıldız yazdı: Oyuncu sanatçı mıdır?
Oyuncu sanatçıdır; ama prova salonunda kendi yorumunu savunacak zamanı ve güvenceyi bulabiliyor mu? Tolga Yıldız, oyuncunun yaratıcı kararlardaki payını tarihsel örnekler ve bugünün çalışma koşulları üzerinden tartışıyor.
TOLGA YILDIZ
Prova sırasında bir oyuncu, yönetmene karakterinin sahnede dolaşmak yerine durmasını öneriyor. Yönetmen kabul edebilir, reddedebilir, başka bir çözüm bulabilir. Bu, karakterin duruma nasıl karşılık verdiğine ilişkin bir yorumdur; yalnızca nerede duracağıyla ilgili değildir. Peki oyuncunun sahneye ilişkin düşüncesi prova salonunda ne kadar ciddiye alınıyor?
Aylar önce Karagöz ustası Cengiz Samsun, dramaturg Sinem Öztürk ve oyuncu Efsane Odağ Yıldız’la “Oyuncu sanatçı mıdır?” sorusunu konuşmuştuk. Elbette sanatçıdır. Ancak sanatçı olmakla kendi sanatının koşullarını belirleyebilmek aynı şey değil. Bir müzisyen repertuvarı seçmediği için sanatçılığını kaybetmez; oyuncu da yönetmenin kararına uymakla sanatçı olmaktan çıkmaz. Yine de bu kararların nasıl alındığı, yapabildiği işi etkiler. Oyunu yazar, yönetmen, oyuncular, tasarımcılar ve sahne emekçileri birlikte hazırlıyor; yaratıcı kararları ise aynı ölçüde paylaşmıyorlar.
Üstelik oyun provalar bitince tamamlanmıyor. Her temsil, oyuncularla seyircinin aynı zaman ve mekânda karşılaşmasıyla yeniden gerçekleşiyor. Bir duraksama, bir bakış, salondan yükselen bir gülüş sahnenin ritmini değiştirebiliyor. Walter Benjamin’in aura tartışmasında önem verdiği “şimdi ve burada,” sahne oyuncusunun seyirci önündeki bedensel varlığını düşünmek için de anlamlı. Sahne, kaydedilmiş bir görüntüden farklı olarak, oyuncuyla seyircinin birlikte bulunduğu o anda var olur. Her akşam bu karşılaşmayı mümkün kılan oyuncu, oyunun biçimlenmesinde ne kadar söz sahibi?
Tarih boyunca bunun tek bir yanıtı olmadı. Antik Yunan’da oyuncu, şair ve koroyla birlikte kamusal gösterinin parçasıydı. Helenistik dönemde profesyonel oyuncu birlikleri mesleki konumlarını güçlendirdi; yine de karar yetkisi herkese eşit dağılmadı. Karagöz’de hayalî denen usta, tasvirleri oynatır, sesleri ve ritmi belirler, seyircinin tepkisiyle konuşmayı değiştirebilir. Ortaoyununda ve commedia dell’arte geleneğinde yerleşik tipler, oyuncunun gözlemine ve doğaçlamasına alan açar. Avrupa’nın oyuncu-yöneticileri repertuvarı ve sahnelemeyi belirleyebiliyordu ama bu güç bütün topluluğun değildi.
Modern yönetmenlikle sahnelemenin estetik bütünlüğü daha fazla önem kazanırken yaratıcı kararların yönetmende toplanması, oyuncunun bu kararlara ne ölçüde katılabileceği sorusunu da beraberinde getirdi. Edward Gordon Craig, oyuncunun değişkenliğini sahnede aradığı biçimsel bütünlük açısından sorun ederken Stanislavski gözlem, hayal gücü ve yaşantıyı; Brecht toplumsal koşulların araştırılmasını öne çıkardı. Bu yaklaşımların her biri oyuncudan farklı şeyler bekliyordu. Prova salonundaki yetki ilişkilerini ise sanat anlayışları kadar çalışma düzeni de belirliyordu.
Oyuncunun dünyası, canlandırdığı karakterin dünyasından geniş olmalı. Karakterin fark etmediği ilişkileri, yaşadığı koşulları ve başka türlü davranma ihtimallerini düşünmesi gerekir. Edebiyat, tarih, insanların nasıl yaşadığını gözlemek, kendi deneyimini sorgulamak bu yüzden oyunculuğun parçasıdır. Karakterin bildikleriyle oyuncunun bildikleri aynı olmak zorunda değildir; oyuncu, karakterinin göremediğini de görebilmelidir. Bir insanın susuşunu oynayabilmek için onun neyi söylemekten kaçındığını da anlamak gerekir. Ses, beden, dikkat ve ritim çalışması bu araştırmayı sahnede görünür kılar. Teknik, düşünsel ve deneyimsel araştırmadan ayrıldığında kısa sürede sergilenecek becerilere indirgenme tehlikesi taşıyor.
Türkiye’de oyuncu bir topluluğa bağlı kalmadan projeler arasında çalışabiliyor, kendi adıyla kariyer geliştirebiliyor. Yıldız oyuncular çevresinde şekillenen yapımlar da sürüyor. Ne var ki bağımsız çalışmak, yaratıcı kararlarda özgür olmak demek değil. Kısa oyuncu seçmeleri, birikimi bütünüyle göstermeye yetmiyor. Sonraki iş için yeniden seçilmeyi bekleyen oyuncu, prova sırasında kendi yorumunu savunmanın mesleki sonuçlarını hesaplayabiliyor. Afişte bir oyuncunun adı büyürken, birlikte geliştirilen sahnenin başarısı yönetmene, yazara veya yıldıza mal edilebiliyor; ortak emeğin görünürlüğü azalıyor. Elbette oyuncunun araştırmasına alan açan topluluklar ve ortak üretimler de var. Ancak prova süreleri kısaldığında, takvimler sıkıştığında ve çalışma güvencesi zayıfladığında oyuncunun araştırmaya, denemeye ve kendi yorumunu geliştirmeye ayırabileceği alan da daralıyor.
Oyuncu, tek bir topluluğa bağlı olmadan çalışabilirken yaratıcı süreçte başkalarının kararlarına eskisinden daha bağımlı hale gelme tehlikesiyle de karşı karşıya kalabiliyor. Geçmişin oyuncularını daha donanımlı saymak için nedenimiz yok. Bugün sormamız gereken, oyuncunun kendi dünyasını genişletecek zamanı ve çalışma ortamını bulup bulamadığı. Oyuncu sanatçıdır. Asıl tartışma, tiyatronun ona sanatçı olarak düşünme, deneme, itiraz etme ve karar verme imkânını ne kadar tanıdığıdır.
