Bozkır: Ne için geldin ve nereye Payidar?

MUSTAFA KARA

Kalıcı, sürekli, ayakta duran… Payidar’ın anlamı bu. Sertaç Sayın’ın yazıp yönettiği, Doğukan Polat’ın oynadığı Bozkır’ın Payidar’ı bu sürekliliği sağlamak, ayakta durabilmek için epey ter döküyor. Nesillerdir ailede olan muhtarlığı kaybettikten sonra, başına gelmeyen kalmıyor ve nihayetinde Cumhurbaşkanı aday adayı oluyor. Daha ilk anda sis makinasını çalıştırarak şovu başlatıyor ve kendisinden dinliyoruz hikâyeyi. Belli ki, hem anlatacak, hem oynayacak. İktidar denilen nanenin en küçük ölçekteki görünümünün dahi ipliğini pazara çıkaracak, “ne için geldiğimiz”e ve “nereye gittiğimiz”e dair anlamlı bir hatırlatma yapacak gibi kendinden emin!

Adresimiz Güdül, Ankara’nın bozkır ilçelerinden biri. Oyunun adı da buradan geliyor zaten. Türkiye’nin seçimle gelinen “en küçük iktidar birimi” olan muhtarlığı gelenek hâline getirmiş bir ailenin ferdi Payidar. Aslında veliaht olarak düşünülen isim ağabeyi ama kısmet olmuyor. Gerçi Payidar’a da kısmet olmuyor, 1 oyla seçimi kaybediyor. Yanlış anlaşılmasın, fark bir değil, sadece tek bir oy alıyor. Seçimle gelen bir alt kademe yok, bir üst kademeyi de o istemiyor olacak ki, nice maceradan sonra gözünü en tepeye dikiyor. Halkın seçtiği cumhurbaşkanı olmaya…

SORULAR BİRLEŞİYOR

Tiyatro sahnesinde Payidar adına aşinayız. 1975-76 sezonunda Ankara Sanat Tiyatrosu’nda Rutkay Aziz’in yönettiği, Bilgesu Erenus’un yazdığı Nereye Payidar’la tiyatro hafızamızda yer etmiş bir isim. İşini kaybetmekten korktuğu için direnişteki arkadaşlarının yanına geçemeyen genç bir kadın işçiydi Payidar. Şarkısı yıllardır dillerde. Her kıtada başka bir kaçış yolunu boşa düşürüyordu: Hangi yoldan gitse, evlenip kurtulmayı da hayal etse, şefle iyi geçinip bugünlük sevilse de varacağı bir yer yoktu. Şarkı, bütün bu yolları tek tek kapattıktan sonra tek çıkışı gösteriyordu: İşçi arkadaşlarının yanı.

Bir türlü oraya gelemeyince de açıkça soruyordu: “Nereye Payidar?”

Sertaç Sayın’ın Payidar’ının sorusu daha çocukluktan biçimleniyor: “Ne için geldin?” Aynı adı taşıyan iki karakter ister istemez zihinlerde buluşuyor, soruları birleşiyor. Mesele “eskiden tiyatro daha politikti” yakınmasıyla açıklanabilse keşke. Baştan söylemek lazım: Memleket eski memleket değil, bozkır eski bozkır değil. İki Payidar arasındaki mesafe de yazıldıkları dönemin ruhunu ele veriyor.

Muhtarlık seçimini kaybetmesinden Cumhurbaşkanı aday adayı olarak sahalara dönmesine kadar olan sürede Payidar’ın savrulduğu yerler, tanık olduğu hayatlar epey renkli. Müezzinlikten pavyon müzisyenliğine uzanan bir skala bu. Hatta bir dönem müezzinlik işleri ve pavyon müzisyenliği bir arada. Minareden, pavyon sahnesinden ya da siyaset kürsüsünden sesleniyor işte vatandaşa. Oyunun geçtiği yer Ankara olunca, bu geçişler de göze batmıyor, olağan karşılanıyor sanki.

Yankısız bozkırda sesine yankı arıyor; işçi Payidar gibi kaçıştan kaçışa savuruluyor. Tabii yine bir yere çıkmıyor bu yollar. Önünde kolektif bir seçenek de göremediğinden, tek başına arıyor, tarıyor, uğraşıyor. Bütün yolları tükettikten sonra vardığı yer de yine bireysel aslında: Cumhurbaşkanlığı aday adaylığı. Hem “şefle iyi geçinme” derdi de yok, şefliğe talipsin misler gibi!

NE KAHRAMAN, NE SOYTARI

Bozkır’ın Payidar’ının esbabı mucibesi onu müezzin ve müzisyen yapan yetenekleri. Oyuncu Doğukan Polat, hikâye anlatıcısı bir âşık gibi çıktığı sahnede karaktere can verirken bağlamayı ve müziği ustaca kullanıyor. Oyun için müzisyenler Ozan Demir ve Cem Erdost’la çalışmış, bağlama bir oyuncu aksesuarı olmayı aşıp anlatının taşıyıcısına dönüşmüş. Meddah ile hikâye anlatıcısı arasında gezinen mizahi karakterin elini güçlendiren bu müzisyenlik, bazen propaganda şarkısı, bazen hüzünlü bir şarkı olarak kendini gösteriyor. Seda Özgiş’in hareket tasarımıyla birleşen beden dili tezcanlı ve heyecanlı Payidar’ın, kendisiyle barışık ve neşeli bir mizacını destekliyor. Tüm bunlar bildiğimiz, alıştığımız güçlü bir mizahın esintileriyle birleşince Payidar Muhtar da sahnede parıldıyor.

Payidar’ın sıradan, saf ve halktan biri imajıyla, “uyanık taşralı” imajı kolayca birleşiyor. Yine de izleyicinin karakterin niteliği konusunda şüpheye düştüğü yer de burası. Makbul bir karakter değil, ama öyle baştan öteye itilecek bir yapısı da yok. Ne bir kahraman, ne bir soytarı. Bu denge, oyundaki genel kutuplaşma eleştirisini güçlendirmek için kurulmuş gibi. Beklentilerle yüklü toplum baskısı ve hayaller arasındaki çatışma da bir başka gerilim noktası. Tüm bunlarla gerçekleşen dönüşüm, Payidar’ın kimlik sorgulamasına girmesini kaçınılmaz kılıyor.

Sertaç Sayın’ın yazıp yönettiği Bozkır, “tek kişilik oyun” etiketi taşısa da, künyesi hayli kalabalık. Sahne oyuncunun olsa da, müzik, ışık, sahne tasarımı ve diğer alanlarda kolektif bir emek göze çarpıyor. Rabia Kip Telek’in sahne tasarımı ve Eren Uğurhan’ın ışığı etkili mekânsal değişimleri göstermede, hikâyenin zamansal akışını taşımada başarılı.

Payidar’ın minareden pavyon sahnesine, siyaset kürsüsüne uzanan çabası sahne üzerinde görünür kılınırken, ana aks duyurmaya çalıştığı sesi üzerine kuruluyor. Bozkırda ses yankılanmaz, rüzgâra karışır, yitip gider. Üzerindeki baskıyla giriştiği muhtarlık yarışı hüsranla sonuçlanınca, Cumhurbaşkanlığı aday adaylığı kürsüsü sesini duyurabildiği, kendini anlatabildiği kürsüsü oluyor. AST’ın oyununda “Nereye Payidar?” diye soran bir şarkı vardı. Bugün Bozkır’ın Payidar’ına kimse soru bile sormuyor. Küçükken Kuran kursunda yanıtlayamadığı var oluş sorusuna kendi kendine yanıt arar gibi daha çok: “Ne için geldin?” İşte o yanıtı bulsa, “Nereye Payidar?” da der muhakkak.

*Bozkır, 13 Kasım Cuma Bursa Podyum Sanat Mahal’de, 17 Kasım Salı Tuzla’da İBB İdris Güllüce Kültür Merkezi’nde, 20 Kasım Cuma Sakarya Kale Sahne’de, 8 Aralık Salı Alan Kadıköy’de, 18 Aralık Cuma Ankara Çankaya Sahne’de, 30 Aralık Çarşamba Moda Sahnesi’nde izleyiciyle buluşacak. Biletler Biletinial‘da.

“Bozkır”

Yazan ve Yöneten: Sertaç Sayın

Oynayan: Doğukan Polat

Yönetmen Yardımcıları: Fatih Sevdi, Tanıl Yöntem

Işık Tasarımı: Eren Uğurhan

Afiş ve Dekor Tasarımı: Rabia Kip Telek

Dekor Uygulama: Serkan Kavurt

Kostüm Tasarımı: R. Dilara Akalın

Hareket Tasarımı: Seda Özgiş

Müzik Danışmanı: Cem Erdost

Repetitör: Ozan Demir

Reji Asistanları: Seçil Aras, Özlem Göksu Dura

Afiş Fotoğrafları: Mürsel Çoban

Video Çekim ve Kurgu: Berkan Karadede, Renas Gültekin

Yapım Ekibi Başkanı: Salih Ronayi Gültekin

Yapım Koordinatörleri: Ece Şahin, R. Dilara Akalın

Yapımcı: Mehmet Küçükgünaydın

Yapım: Standarts Yapım

Tek perde, 90 dakika