Konya Arkeoloji Müzesi: Bir lahdin etrafında yürümek

Konya Arkeoloji Müzesi, bir kentin yüz yirmi beş yıl boyunca kendi geçmişini nereye koyacağını bilemeyişinin belgesi. Sekiz tonluk bir Roma lahdi, Çatalhöyük’ten çıkmış bir obsidiyen dilgi ve boşalmış arsaların ortasında kalmış 1962 model bir bina: koleksiyonun değeri ile sergilemenin dili arasındaki açık, Türkiye’de müzeciliğin bütün meselesini özetliyor.

Meram’da, Sahibata Caddesi üzerinde, tek katlı ve iddiasız bir bina. Çevresindeki yapılar zamanla yıkılmış, müze bir tür arsa boşluğunun içinde kalmış. Kapıdan girdiğinizde karşınıza çıkan şeyle bina arasında hiçbir ölçü ilişkisi yok: 250 santimetre boyunda, kapağıyla birlikte sekiz ton ağırlığında, dört yüzü yüksek kabartmayla dolu bir mermer lahit. Anadolu’da bulunmuş Herakles lahitlerinin en iyi örneği sayılıyor. Yanında, aynı salonun içinde, üzerine tırmanılmasını engelleyecek bir bariyer bile bulunmuyor. Bu iki gerçeği yan yana tutmak, müzeyi anlamanın en kısa yolu: Konya Arkeoloji Müzesi, elindekiyle değil elindekini sunma biçimiyle geride kalmış bir kurum.

BEŞ ADRESLİ BİR KOLEKSİYON

Müzenin kuruluş tarihi bile tartışmalı ve bu tartışma sanıldığı kadar teknik değil. Yaygın kabul 1901’i işaret ediyor; kimi kaynaklar 1902 diyor. Öte yandan Konya Valisi Avlonyalı Ferit Paşa’nın yazışmaları ile yapının kitabesine dayanan çalışmalar, kuruluşu 1899’a çekiyor ve resmî açılış için 10 Aralık 1899 tarihini veriyor. Konya kaynakları müzeyi, İstanbul’daki müzenin ardından Türkiye’nin en eski ikincisi olarak sıralıyor, ama bu sıralamanın kendisi, hangi tarihi kabul ettiğinize bağlı. Başlangıcı bir müze değil bir depoydu. Konya ve çevresinden toplanan eserler önce bedestende yığılmış; sonra bugünkü Karma Ortaokulu’nun bahçesindeki küçük bir yapıya, İstanbul’daki Müze-i Hümayun’un Konya şubesi olarak taşınmıştı. İlk envanter altmış-yetmiş parça civarında. Yani kurum, sergilemek için değil dağılmayı önlemek için kurulmuş.

Sonrası bir adres listesi olarak okunabilir. 1927’de eserler Mevlana Dergâhı’na taşınıyor. 1953’te İplikçi Camisi’ne. 1960’ta o cami yeniden ibadete açıldığında Alâeddin Camisi’nin avlusuna. Ve 1962’de, bugünkü binaya. Altmış yıl boyunca koleksiyon bir dergâhta, bir camide ve bir avluda yaşadı; kendi binasına ancak cumhuriyetin kırkıncı yılına doğru kavuştu. Kimi anlatılara göre bu binanın yapılmasını hızlandıran şey, Çatalhöyük kazılarının yoğunluğuydu.

HERAKLES LAHDİ: YÜRÜNEREK OKUNAN BİR ANLATI

Müzenin en bilinen eseri, Beyşehir yolunun altmışıncı kilometresinde, Yunuslar’da 1958 yazında bulunan Herakles lahdi. Buluntu yerinin adı iki biçimde dolaşıyor (Pappa ve Tiberiopolis) ama ikisi ayrı kent değil: antik yerleşmenin adı Pappa Tiberiopolis. Nasıl bulunduğu konusunda da iki anlatı var; biri tarlasını süren bir çiftçiyi, öteki bir inşaat çalışmasını işaret ediyor. Temmuz 1958’de müzeye nakledildiği ise kayıtlı.

MS 220-260 aralığına tarihleniyor. Sidamara tipinde, beyaz mermer, yüksek kabartma. İçinden iki iskelet çıkmış. Kapağındaki ölü figürlerinin Hristiyanlık döneminde bir açılma sırasında kırıldığı düşünülüyor; sandukanın dört yüzündeki kabartmalar ise sağlam. Asıl mesele lahdin nasıl kurulduğu. Bir dar yüzde ölen kişi ve yakınları, kalan üç yüzde Herakles’in on iki işi betimlenmiş. Yani eser tek bakışta tüketilemiyor: Etrafında dönmek zorundasınız ve döndükçe bir dizi olay birbirini kovalıyor. Kabartma, süsleme değil sıralama. Ölüyü mitolojik bir çabanın sonuna yerleştiren, seyircisini o çabanın etrafında yürüterek okutan bir düzenek.

Baş tarafındaki üçlü ise ayrı bir zekâ örneği. Solda Herakles’in annesi Alkmene, ortada elinde yerküre ve kehanet kitabı tutan Pythia, sağda filozof Prodikos. Prodikos’un burada bulunması rastgele değil: Herakles’in yol ayrımında Erdem ile Kötülük arasında seçim yaptığı ünlü anlatı ona atfedilir. Yani lahdin programı yalnızca on iki işi resmetmiyor; o işleri bir tercihin sonucu olarak çerçeveliyor. Ölünün ailesine Prodikos soyundan gelme iddiası atfedildiği yönünde bir yorum da var, ama bu kesinleşmiş değil.

SİDAMARA PARADOKSU: TİPİN ADI BURADA, ESERİ ORADA

Lahdin “Sidamara tipi” diye anılması, kültür varlıklarının coğrafyası hakkında sessiz bir hikâye anlatıyor. Tipe adını veren o dev lahit, otuz iki tonla dünyanın en ağır lahitlerinden biri sayılıyor, Konya-Karaman hattındaki Ambar köyünde bulundu ve bir asrı aşkın süredir İstanbul’da sergileniyor. Yani tipin adı Konya coğrafyasından geliyor, adını veren eser ise ilden çıktı. Aynı örüntü Neolitik bölümde de var: Çatalhöyük’ün dünyaca bilinen buluntularının önemli bölümü Ankara’da. Konya’nın müzesine, kendi ovasından çıkan malzemenin gösterişli değil gündelik kısmı kaldı.

Öte yandan Konya’da kalan malzemenin kendine özgü bir değeri var. Prehistorik salonda Çatalhöyük, Erbaba, Süberde, Canhasan ve Karahöyük gibi yerleşmelerden gelen elde biçimlendirilmiş kaplar, obsidiyen ve çakmaktaşı ok uçları, kesiciler, taş baltalar, kemik ve taştan süs eşyaları sergileniyor. Şaşırtıcı olan şey de burada: obsidiyen Konya ovasında yetişmez. Volkanik cam, Hasandağ yönünden buraya taşındı. Yani bu vitrinlerde başyapıt yok, ama sekiz bin beş yüz yıl önce işleyen bir ticaret ağı var. Gösterişli eser bir uygarlığı anlatır; gündelik alet onun nasıl çalıştığını.

ROMA SALONU VE BİR BAHÇE MESELESİ

Roma bölümünde mermer bir Poseidon heykeli, Afrodite heykelciği, sağlık tanrısı Asklepios, kadın ve erkek büstleri, pişmiş toprak lahitler, kandiller, camdan koku şişeleri, bilezikler, altın yüzük ve küpeler, fildişi bir tarak, bronz tanrı figürleri yer alıyor. Tatköy Manastırı ve Alibeyhöyük Kilisesi kazılarından sökülüp getirilen MS 6. yüzyıl taban mozaikleri de aynı salonda.

Bahçe ise ayrı bir konu. Müze bahçeleri genelde ikincil malzemenin yeridir; burada öyle değil. Mermer heykeller, lahitler, kitabeler dışarıda duruyor ve bunun nedeni bir sergileme tercihi değil, yer darlığı. Sonuç şu: kentin sahip olduğu en dayanıklı görünen malzeme, aslında en savunmasız koşullarda — yağmurda, donda, güneşte, gübreleşen kuş pisliğinde. Taş, sanıldığı gibi sabırlı bir malzeme değil.

Binanın yetersizliği yıllardır konuşuluyor; müzenin yeni bir yapıya taşınacağı beklentisi ziyaretçilere de aktarılıyor. Ancak kamuya açıklanmış bir takvim, proje adı ya da bütçe kalemi görünmüyor. “Yeni müze yapılacak” cümlesi, kamuoyunda somut bir tarihe bağlanmadığı sürece, mevcut binadaki eksikleri ertelemenin gerekçesine dönüşme riski taşıyor.

• Bu derlemedeki temel bilgiler için Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Konya Müze Müdürlüğü’nün yayımladığı bilgiler ile Hüseyin Muşmal’ın Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi’ndeki “Konya Arkeoloji Müzesi” maddesinden; Herakles lahdinin buluntu öyküsü ve ikonografisi için lahit üzerine yapılmış arkeoloji yayınlarından ve müze kayıtlarına dayanan derlemelerden yararlanılmıştır.