Tarihi rekorun sahibi kim: Kültür Bakanlığı mı, enflasyon mu?
“Özel tiyatrolara rekor destek”, “Tarihin en yüksek ödeneği” haberleri yine ortalığı kapladı. Kültür ve Turizm Bakanlığı, her yıl özel tiyatro desteklerini açıklarken kalıplaşmış olarak bu dili kullanıyor. Yüksek enflasyon ülkesinde yaşadığımız için TL bazında artış var, doğru. Ancak enflasyonu dikkate almayan bu açıklama gerçeği yansıtmıyor. 2022’ye göre destekler, altınla karşılaştırıldığında %43, asgari ücretle karşılaştırıldığında %29 oranında reel gerileme yaşadı. 2022’de yaklaşık 19 bin çeyrek altın alınabilen toplam destek miktarı, bugün ancak 10 bin 900 çeyrek altın ediyor. Tiyatro başına düşen ortalama destek bir kişinin 7,5 aylık asgari ücretini ödemeye (işveren maliyeti) ancak yetiyor.
Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2026-2027 sezonu için özel tiyatrolara 116 milyon 396 bin lira ayırdığını açıkladı ve bu tutarı “bugüne kadar dağıtılan en yüksek ödenek” diye duyurdu. Elbette Türk Lirası bazında. Son beş yılın açıklamalarına baktığımızda her yıl aynı dilin, aynı kavramlarla kullanıldığını görüyoruz. Bu yılki yüzde 20’lik artış ise %30,89 olarak gerçekleşen 2025 yılı enflasyonunun da, Orta Vadeli Program’da %28,4 olarak açıklanan enflasyon tahmininin de gerisinde. Basın duyurularının ve yapılan haberlerin aksine, resmi rakam ve tahminlerle dahi reel olarak büyük bir gerileme var.
52 TİYATRO USULDEN, 6 TİYATRO ESASTAN ELENDİ
Kültür ve Turizm Bakanlığı Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü’nün açıklamasına göre bu sezonun destek bütçesi, geçen sezona göre yüzde 20 artırılarak 116 milyon 396 bin lira oldu. Programa bu yıl 449 başvuru yapıldı. Eksik belgelerini süresinde tamamlamayan 52 tiyatronun başvurusu değerlendirme dışında bırakıldı. Değerlendirme Komisyonu kalan 397 projeyi inceledi ve 391’ini desteklemeye karar verdi. Desteklenen projelerin 244’ü profesyonel tiyatro, 67’si çocuk oyunu, 80’i geleneksel tiyatro kategorisinde. Komisyon değerlendirmeye alındığı halde destek verilmeyen 6 tiyatroya ilişkin ise bilgi vermedi. Ayrıca hemen her yıl sansüre uğrayarak destek dışı bırakılan bazı tiyatroların “artık başvuru yapmadığı” da biliniyor.
MATBU AÇIKLAMA GİBİ: HER YIL REKOR, HER YIL EN YÜKSEK!
Bakanlığın özel tiyatro desteğini rekor diliyle duyurması yeni değil. Son beş yılın açıklamaları neredeyse aynı cümlelerle yapılıyor. 2022-2023 sezonunun sonuçları “Özel Tiyatrolara Rekor Yardım” başlığıyla duyurdu. 441 projeye verilen 32 milyon liranın “bu zamana kadar bir sanat sezonu için dağıtılan en yüksek miktar” olduğu yazıldı.
2023-2024 sezonunda dil değişmedi. 55 milyon liralık destek için kullanılan cümle bir öncekinin aynısıydı: “bu zamana kadar bir sanat sezonu için dağıtılan en yüksek miktar”.
2024-2025 sezonunda 65 milyon lira için “Bu rakam, bu zamana kadar bir sanat sezonu için dağıtılan en yüksek miktarda ödenek oldu” denildi. Bir yıl sonra 97 milyon 216 bin lira için aynı cümle, tek kelimesi bile değişmeden yeniden kullanıldı. Bu kez sosyal medyada “Özel Tiyatrolara Rekor Destek!” başlığı kullanıldı ve yine “bugüne kadar bir sanat sezonu için verilen en yüksek ödenek” olduğunu yazıldı. Bazı gazeteler buna bir de “tarihi destek” vurgusu ekledi.
Bu sezon da kalıp değişmedi. Desteklerle ilgili resmi açıklamada “Özel tiyatrolara rekor destek! Bakanlıktan 391 projeye tarihin en yüksek ödeneği” başlığı kullanıldı, açıklamada bu ifadenin benzerleri tekrarlandı.
REKOR NOMİNAL, ARTIŞ REEL DEĞİL!
Türkiye’nin yaşadığı yüksek enflasyon nominal tutarın her yıl artmasını getiriyor ve bu durum “en yüksek” ifadesini neredeyse otomatik olarak doğru kılıyor. Bunu örneğin düşüklüğü ile gündemde olan en düşük emekli aylığına yansıttığınızda şöyle denilebilir: “Tarihin en yüksek emekli aylığı…”, “Rekor maaş”. En düşük emekli aylığının 23 bin 552 lira olması bu gerçeği değiştirmez. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın mantığıyla bakarsanız, bu da bir rekordur, tarihin en yüksek emekli aylığıdır!
Asıl soru “rekor artış”ların reel artışları karşılayıp karşılamadığı. Örneğin bu yıl karşılamıyor, epeyce gerisinde. Yapılan yüzde 19,7’lik artış; TÜİK verilerine göre ekim ayında yüzde 29,77 olarak gerçekleşen enflasyonun gerisinde. Yani olan şey gerileme! Proje başına düşen ortalama tutarda da tablo aynı. Ortalama destek geçen sezon 256 bin lira civarındaydı. Bu sezon yaklaşık 298 bin liraya çıktı; bu yüzde 16’lık artışa denk geliyor. Enflasyon oranının yarısını biraz geçiyor.
YARDIMIN NEREDEYSE YARISI ERİDİ
Özel tiyatrolara verilen desteğin değerini altınla ya da asgari ücretle ölçmek, “rekor” söyleminin arkasındaki tabloyu ortaya koyuyor. Bakanlığın son beş sezonda açıkladığı destek bütçesi lira olarak yaklaşık 3,6 katına çıktı. Aynı dönemde net asgari ücret 5,1 katına, çeyrek altının fiyatı ise 6,4 katına yükseldi. 2022’de dağıtılan 32 milyon lira, o günkü fiyatlarla yaklaşık 19 bin çeyrek altına ya da 5 bin 800 aylık net asgari ücrete karşılık geliyordu. Bu yıl “tarihin en yüksek ödeneği” diye duyurulan 116,4 milyon lira ise yaklaşık 10 bin 900 çeyrek ya da 4 bin 150 aylık net asgari ücret ediyor. Yani destek, altın karşılığıyla 2022’nin yüzde 43, asgari ücret karşılığıyla yüzde 29 gerisinde. Altın bazlı olarak neredeyse yarı yarıya, asgari ücret bazında üçte bire yakın oranda düşüş!
Proje başına bakıldığında tablo daha da somutlaşıyor. 2022’de bir projeye düşen ortalama destek, bir çalışanın 13 aylık net asgari ücretine denk geliyordu. Bu yıl bu süre 10,6 aya geriledi. Asgari ücreti toplam maliyet açısından oranladığınızda, bir özel tiyatronun aldığı ortalama destek tek bir kişinin asgari ücretini sadece 7,5 ay karşılayabiliyor.
Destek alan özel tiyatroların tam listesi için tıklayın.
