Alan almış Kadıköy: Harika Tahsisler Listesi

Kadıköy Belediyesi’nin bağımsız tiyatrolara “alan” açmak için katılımcı bir yöntemle kurduğu Alan Kadıköy, bugün “Alan Almış Kadıköy” ya da “Klan Kadıköy” diye adıyla dalga geçilen bir noktaya savruldu. Yüksek kira ücretleri ile dahi salon tahsisi alamayan tiyatrolar gelinen noktadan rahatsız. 30 temsille sezonun açık ara en çok oynayan oyununun Harika Şeyler Listesi olması meseleyi favori oyunlar tartışmasının ötesine taşıyor.

Oyunun yönetmeni Lerzan Pamir, aynı zamanda Alan Kadıköy’ün resmî tiyatro danışmanı ve programı belirleyen iki isimden biri. Alan Kadıköy’deki tüm salon tahsislerinin yüzde 30’unu aynı üç yapımın alması da itirazları çoğaltıyor. Kadıköy Belediyesi’ne ait diğer kültür sanat mekânlarında olduğu gibi, Alan Kadıköy için de aynı soru gündemde: Kamusal bir sahnenin programını kim, hangi ölçütlerle, kimin yararına belirliyor?

MUSTAFA KARA

“Kadıköy Tiyatrolar Platformu’nun ve farklı alanlardan tiyatrocuların görüş ve önerileri dikkate alınarak hazırlanan Alan Kadıköy, dünyadaki örnekleri dikkate alınarak projelendirildi.”

Bu cümle bugün hâlâ Kadıköy Belediyesi’ne ait tiyatro mekânı Alan Kadıköy’ün web sitesinde duruyor. “Hakkımızda” başlıklı metnin binanın henüz proje olduğu günlerden kaldığı belli; çünkü anlattığı kurum ile bugün Koşuyolu’nda işleyen kurum arasında artık yalnızca adres benzerliği var. Kuruluşunda emek veren Kadıköy Tiyatrolar Platformu üyesi tiyatroların bir iki istisna dışında hiçbirinin kiralama şansına eremediği bu sahneye “Alan Almış Kadıköy”, “Klan Kadıköy”, “Yalan Kadıköy” gibi adlar takıldığı günlerdeyiz.

Oysa Alan Kadıköy’ün başlangıç hikâyesi Türkiye’de eşine az rastlanır türden bir katılımcılık örneğiydi. Aykurt Nuhoğlu’nun başkanlığındaki Kadıköy Belediyesi, 2016’da tasarımına başlanan bu yapı için masaya yalnızca mimarları değil, sahnenin asıl sahipleri olarak Kadıköy’ün bağımsız tiyatrolarını da oturtmuştu. Kadıköy Tiyatrolar Platformu üyeleri, farklı alanlardan tiyatrocular, sahne ve ışık uzmanları daha fikir aşamasından Alan Kadıköy için kafa yordular, emek verdiler. Avrupa’daki onlarca sahne incelendi; ortaya oyuncu-seyirci ilişkisini tek bir kalıba hapsetmeyen, yönsüz kare biçiminde, meydan sahneden arena düzenine her kullanıma açılabilen esnek bir salon çıktı. Aralık 2021’de Şerdil Dara Odabaşı’nın başkanlığı döneminde kapılarını açan bina konusunda, mimari açıdan verilen sözler tutuldu, Türkiye’de özel tiyatronun kalbinin attığı Kadıköy’e yenilikçi ve işlevsel bir sahne kazandırıldı. Tutulmayan söz, katılımcı işleyiş oldu.

Beş yılın sonunda Alan Kadıköy’ün geldiği nokta şu: Kuruluş sürecinin mimarları arasındaki Kadıköy Tiyatrolar Platformu’nun üyeleri dahi, bir iki istisna dışında, bu sahneden yararlanamıyor. İstanbul’un başka bölgelerindeki topluluklar da Kadıköy’de iyi bir salonda oyun sahnelemek istediklerinde Alan Kadıköy’ün kapısından çoğunlukla eli boş dönüyor. Alan Kadıköy, 14 Haziran’da 2025-26 sezonunu kapatırken, son dönemde giderek kanıksanan bu duruma verilerle bakmak istedik. Açık kaynaklardan yaptığımız taramalar bizi önce kurulduğu dönemden itibaren Alan Kadıköy’de sahnelenen ve halen en yüksek temsil sayısını elinde tutan bir oyuna götürdü.

15 GÜN ÇİFT SEANS, TOPLAM 30 TEMSİL

Alan Kadıköy’de 2025-26 sezonu boyunca 15 ayrı günde, çift seans düzeniyle tam 30 kez sahnelenen bir oyun var. Prömiyerini burada yapmış, beş yıldır her sezon mekânın en çok oynanan yapımları arasında. Bu sezon verilen tarihlerin hemen tamamı perşembe, cuma ya da cumartesi; yani bir sahnenin gişe açısından en değerli akşamları. Duncan Macmillan ile Jonny Donahoe’nun yazdığı, Lerzan Pamir’in yönettiği, Bora Akkaş’ın oynadığı Harika Şeyler Listesi‘nden söz ediyoruz.

Bu ayrıcalığın esbab-ı mucibesi için fazla düşünmeye gerek kalmıyor: Talimhane Tiyatrosu’nun kurucusu ve oyunun yönetmeni Lerzan Pamir, aynı zamanda Alan Kadıköy’ün resmî tiyatro danışmanı ve sahnenin programını belirleyen iki kişiden biri. Evet, yerel yönetime ait bir mekânda en çok sahnelenen oyun, o mekânın programını belirleyen danışmanın oyunu! “Bağımsız yapımlara eşit erişim” iddiasıyla kurulmuş kamusal bir sahnede, bir sezonda 30 temsille açık ara rekor kırıyor.

Akla ilk gelen kavramlar belli: Çıkar çatışması, kayırma, şeffaflık eksikliği… Ama bu durumun tekil bir vaka mı, yoksa programlama kararlarının alınış biçimine içkin yapısal bir sorun mu olduğunu anlamak için verileri okumaya devam etmek gerekiyor.

SEZONUN ARİTMETİĞİ: ÜÇ GÖZDE OYUN

Ekim 2025 ile Haziran 2026 arasında Alan Kadıköy’de toplam 209 tiyatro temsili gerçekleşti; 29. İstanbul Tiyatro Festivali kapsamında yapılan temsiller bu sayıya dahil değil. 209 temsilde 58 farklı oyuna yer verilmiş. İlk bakışta yelpaze geniş, sayı fena görünmüyor. Ancak paylaşımın matematiği, “konuk yapım modeli” söylemini yalanlıyor.

En çok salon tahsis edilen üç oyun, tek başına 64 temsil ediyor: Lerzan Pamir’in yönettiği Talimhane Tiyatrosu yapımı Harika Şeyler Listesi 30 temsil; Çağ Çalışkur’un yönettiği Craft Tiyatro yapımı 84 90 62 74 / Old Fools 19 temsil; Yiğit Sertdemir’in yönettiği, Berkay Ateş’in yazıp oynadığı Tiyatro D22 yapımı Uykusuz Bir Rüya, Salim 15 temsil. Bu üç yapım, sezondaki tüm temsillerin yüzde 30,6’sını kaplıyor. Üstelik bu oyunlar yeni de değil, yıllardır tablo bu.

Bu sezonun listesini ilk 11 yapıma genişlettiğimizde oran yüzde 51,7’ye çıkıyor: 11 oyun, kalan 47 oyunun toplamından daha fazla sahne zamanı kullanmış. Geriye kalan 47 yapımın dağılımı, tablonun öteki yüzünü gösteriyor: 6 oyun sezon boyunca dörder, 14 oyun üçer, 8 oyun ikişer, 19 oyun ise yalnızca birer akşam kendine yer bulabilmiş. Sezonun “renk paleti” olarak sunulan çeşitlilik görüntüsünün yarısı, pratikte birkaç kerelik misafirliklerden oluşuyor. Tüm temsillerin yüzde 30’u üç yapım arasında bölüşülürken, program renkli görünsün diye birer temsil şansı verilen 19 tiyatro arasına girmek dahi kolay değil.

Ölçü yalnızca temsil sayısı da değil; “hangi tarih, kaç seans, hangi gün” soruları en az onun kadar belirleyici. Harika Şeyler Listesi‘ne verilen on beş tarihin tamamı çift seans olarak programlanmış: Önce 19.00, ardından 21.00. Sezon boyunca açılan 23 çift seans tarihinin 15’i, yani yüzde 65’i, tek başına bu yapımın. 84 90 62 74 / Old Fools ile birlikte iki yapım, sezonun çift seans tahsisinin yüzde 87’sini kullanmış. Geriye kalan 56 yapıma sezon boyunca topu topu üç çift seans tarihi düşmüş.

84 90 62 74 / Old Fools’a yapılan tahsislerin de kendine özgü bir deseni var: Yapım sezonun her ayında ya iki gece üst üste programlanmış (12-13 Ekim, 2-3 Aralık, 16-17 Şubat, 26-27 Nisan) ya da bir pazar günü matine-suare çift seansla sahneye konmuş (9 Kasım, 25 Ocak, 29 Mart, 24 Mayıs). Sezonu kapatan hafta sonunda ise iki ayrıcalık birleşmiş: 6 Haziran Cumartesi çift seans, ertesi gün bir temsil daha. Tek hafta sonunda üç temsil. Bağımsız bir konuk yapımın değil, her ay yeniden kurulan bir mini turnenin mantığı bu. Üçüncü sıradaki Uykusuz Bir Rüya, Salim ise Ekim’den Mayıs’a sekiz ayın tamamında, Kasım dışında her ay ikişer kez sahnede; programın aksamayan omurgası, âdeta garanti kontenjanı. Tabloyu tamamlayan bir ayrıntı daha: 7 temsil yapan Khôra‘nın altı temsili pazartesi günlerine denk geliyor. Tek bir yapıma sezon boyu sabit bir haftalık gün açılması, ödenekli repertuvar tiyatrolarında bile ancak “yerleşik yapım” statüsündekilere tanınan bir ayrıcalık olsa gerek.

KARAR VEREN İLE YARARLANAN AYNI KİŞİ

Bu noktada belirsiz olan hiçbir şey yok; bilgi bizzat kurumun kendisinden geliyor. Dönemin Kadıköy Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Müdürü Alişan Çapan, 2022’de Time Out İstanbul’a verdiği röportajda, Alan Kadıköy’ün açılış sezonu programının “Alan Kadıköy’ün tiyatro danışmanları Lerzan Pamir ve Serdar Biliş ile birlikte hazırladıkları bir seçkiden oluştuğunu” söylemişti. Yani programlamanın danışmanlarla birlikte yapıldığı bir sızıntı, bir kuşku ya da dışarıdan bir iddia değil; mekânın resmî beyanı. Alan Kadıköy’ün web sitesinde Pamir ve Biliş’in halen mekânın danışmanı olduğu açıkça belirtiliyor.

Sezonun en çok oynayan oyununun yönetmeninin iki danışmandan biri olması, sezonun en yoğun çift seans tahsisinin de aynı yapıma akması, isteyip de sahne alamayan toplulukların sayısının oldukça fazla olmasıyla birleşince soru işaretlerini artırıyor. Kamu kaynağıyla kurulan ve işletilen bir mekânın programlama yetkisini taşıyan birinin oyununun rekor düzeyde temsil yapması “dolaysız bir ayrıcalık” olarak yorumlanıyor.

Bu durum yeni de değil, bilinmiyor da değil. Eleştiriler karşısında verilen yanıtlar da herkesin malumu: “Kapalı gişe oynuyor”, “Popüler oyun”, “Salonun dolması lazım” gibi gerekçeler, “sanatsal niteliği yüksek oyunların tercih edildiği” savunması ile birleşiyor. Ancak bunlar resmî olmayan görüşmelerde, kapalı kapılar ardında söylenen ifadeler. Başvuran tiyatro topluluklarına herhangi bir ret gerekçesi sunulmuyor, seçim kriterleri şeffaf biçimde paylaşılmıyor. “Karar süreçleri nasıl işliyor, eleme neye göre yapılıyor?” soruları yanıtsız kalıyor. İlan edilmiş, kamuoyuyla paylaşılmış bir ölçütler bütünü ve konuyla ilgili somut açıklama da bulunmuyor. Gişe başarısı bir veri olsa da, kamusal bir sahnenin varlık nedeninin gişe olamayacağı da sıklıkla dile geliyor. Ayrıca kabul edilmemiş, hiç sahne alamamış oyunların “gişe”si hakkında nasıl öngörüde bulunulduğu da anlaşılmıyor.

KADIKÖY BELEDİYESİ’NDEN YANIT BEKLEYEN SORULAR

Kuruluş döneminde gururla anlatılan, halen izlerine Alan Kadıköy’ün web sitesinde rastlanan katılımcı süreçlerden eser kalmamış durumda. Başta Kadıköy Tiyatrolar Platformu olmak üzere, o süreçte yer alan tiyatro topluluklarının hemen hiçbirinin bugün bu sahnede oyun oynayamaması bazı soruları gündeme getiriyor.

Bu dosya kapsamında Kadıköy Belediyesi’ne yazılı olarak sorularımızı ilettik: Oyunlar hangi kurul tarafından, hangi ölçütlerle belirleniyor? Danışmanlara ücret ödeniyor mu, danışman sözleşmelerinin kapsamı ne? Programı belirleyen danışmanın yönettiği yapıma tüm temsillerin yüzde 14’ünün tahsis edilmesi karşısında çıkar çatışmasını önleyecek bir yöntem uygulanıyor mu? Harika Şeyler Listesi‘ne beş yıl boyunca sağlanan maddi ve ayni katkıların toplamı nedir? 2025-26 sezonu için kaç topluluk başvurdu, kaçı hangi gerekçeyle reddedildi? Ve sitede hâlâ duran o cümlenin muhatabı olarak: Kadıköy Tiyatrolar Platformu üyesi kaç topluluk bu sezon Alan Kadıköy’de sahne aldı? Yanıtlar geldiğinde okurlarımızla eksiksiz paylaşacağız.

Şimdilik elimizde olan, sayıların anlattığı hikâye: Tiyatrocuların katılımıyla tasarlanmış, mimarisi övgüyü hak eden, kamunun parasıyla yapılmış bir sahne, beş yılın sonunda programını iki danışmanın belirlediği, en büyük payı da o danışmanlardan birinin kendi yapımının aldığı kapalı bir düzene dönüşmüş durumda. Bu, tek bir oyunun ya da tek bir ismin meselesi değil; kamu kaynağının denetimsiz biçimde kullanılmasının hikâyesi.

Adı “Alan” olan bir sahnenin kapısında bunca tiyatro beklerken sormadan edemiyoruz: Kamusal bir alan, gerekçesiz ve şeffaf olmayan biçimde bazı tiyatro topluluklarına kapatıldığında, ona hâlâ “alan” diyebilir miyiz?