Şuan Okunan
Zifarya’nın Gecesi: Kâğıttan kaleleri yıkan bir kahkaha

Zifarya’nın Gecesi: Kâğıttan kaleleri yıkan bir kahkaha

Avatar fotoğrafı
Zifarya’nın Gecesi: Kâğıttan kaleleri yıkan bir kahkaha
TAMER YILMAZ

19 Kasım akşamı Kült Teras’ta izlediğim DOF Tiyatro yapımı Zifarya’nın Gecesi, tiyatronun bazen büyük dekorlara, gösterişli kostümlere ve yüksek prodüksiyon bütçelerine ihtiyaç duymadan da seyirciyle güçlü bir ilişki kurabileceğini hatırlatan performanslardan biri.

Oyunculuk eğitiminde Stanislavski’nin neden temel başlangıç noktalarından biri olduğunu anlamak zor değil. Oyuncuya sahnede ne yaptığını, neden yaptığını, ne istediğini ve karşısındaki insanla nasıl ilişki kurduğunu sorgulatır. Ancak oyunculuk eğitimi tek bir ekolle sınırlı kalamaz. Brecht’in eleştirel mesafesi, Meyerhold’un biyomekaniği, Grotowski’nin oyuncunun bedensel ve vokal olanaklarını araştıran yoksul tiyatrosu, Meisner’in dinleme ve tepki çalışmaları, fiziksel tiyatro ve bufon gibi yaklaşımlar oyuncuya farklı ifade olanakları sunar.

Zifarya’nın Gecesi‘nde de bu farklı disiplinlerin izlerini görmek mümkün. Özellikle fiziksel tiyatro, grotesk anlatım, bufon ve doğaçlama, performansın temel araçları arasında yer alıyor. Burada beden yalnızca sözcükleri desteklemiyor; hikâyeyi anlatıyor, mizahı üretiyor ve seyirciyle doğrudan ilişki kuruyor.

BİRKAÇ ÇAPUT, BİR ŞÖVALE VE KIRMIZI BİR NEON

Zifarya’nın Gecesi, bizi kırmızı bir neon ışıkla karşılıyor. Bir şövale üzerinde Zifarya’nın o gece anlatacağı masalların ve ele alacağı konuların başlıklarını taşıyan kartonetler, arka planda ise çaputlarla tutturulmuş basit bir pano… İlk bakışta son derece mütevazı görünen bu düzen, performansın temel yaklaşımıyla da örtüşüyor. Çünkü burada asıl dekor, oyuncunun bedeni, hayal gücü ve seyirciyle kurduğu canlı ilişki.

Üstelik oyunun müzik düzeni de bu atmosferin önemli bir parçası. Seyirci henüz salona girdiği andan itibaren alışılmış bir tiyatro salonuna değil, Zifarya’nın dünyasına ait tuhaf ve özgün bir müzik atmosferine dahil oluyor. Oyun öncesi müzikler, anonslar ve ses tercihleri öylesine düşünülmüş ki gösterinin başlamasını beklediğimiz zaman bile performansın dışında kalmıyoruz. Seyirciyi hazırlama biçimi de kendi başına bir rejisel tercih.

Zifarya, sahneye çıkar çıkmaz seyirciyle sohbet etmeye başlıyor. Hınzır, kışkırtıcı, zaman zaman arsızlaşan tavrıyla salondaki insanları oyunun parçası hâline getiriyor. Seyircinin tepkilerini yakalıyor, onlarla şakalaşıyor, sataşıyor, hatta bazılarını sahneye davet ederek anlatısına yardımcı oyuncular olarak katıyor. Böylece henüz anlatılacak masallara geçmeden önce seyirciyi ısıtan, onunla ortak bir mizah dili kuran bir ön oyun oluşturuyor.

zifarya 2

MASALLARIN İÇİNDEN BUGÜNÜN TÜRKİYE’SİNE

Anlatı başladıktan sonra Zifarya’nın masal dünyası genişliyor. Birbirinden farklı konular arasında dolaşıyoruz. Masallardan toplumsal meselelere, gündelik hayatın çelişkilerinden Hamlet’e ve Cinderella’ya kadar uzanan bir anlatı yolculuğuna çıkıyoruz. Üstelik bu yolculukta hiçbir kişi, kurum, düşünce ya da otorite dokunulmazlık zırhına sahip değil. Zifarya, yolunda gitmeyen ne varsa onunla uğraşıyor; irili ufaklı kibir abidelerini, statükonun temsilcilerini ve toplumsal hayatın kendisini sorgulamaktan çekinmeyen bir mizah anlayışıyla karşısına alıyor.

Burada komedinin önemli bir işlevi yeniden hatırlanıyor: Güldürürken yıkmak.

Üstelik bunu uzun nutuklarla, didaktik açıklamalarla ya da seyircinin karşısına birtakım doğrular koyarak yapmıyor. Kahkahanın kendisini bir eleştiri aracına dönüştürüyor. İnsanların büyük anlamlar yüklediği, çevresine duvarlar ördüğü, dokunulmaz ilan ettiği nice düşünceyi kâğıttan ve kumdan kalelere dönüştürerek yıkıyor. Bazen bir masalın içinden, bazen bir karakterin taklidinden, bazen de seyircinin hiç beklemediği bir müdahaleden hareketle…

Hamlet ve Cinderella gibi hemen herkesin aşina olduğu anlatılardan hareket edilmesi, göndermelerin seyirci tarafından hızla yakalanmasını sağlıyor. Bilinen hikâyelerin tersyüz edilmesi, tanıdık karakterlerin başka bir bağlamda yeniden kurulması ve bunların gündelik hayatın aksaklıklarıyla buluşturulması mizahın etkisini artırıyor. Seyircinin kahkahası da bu ortak kültürel hafızanın üzerinde yükseliyor.

BİR OYUNCU VE HER AN DEĞİŞEBİLECEK BİR SAHNE

Zifarya’nın Gecesi’ni yalnızca iyi seçilmiş masalların, başarılı bir metnin ya da günümüzde YouTube üzerinden izlediğimiz sansürsüz talk show formatlarının sahneye taşınmış hâli olarak değerlendirmek eksik kalır. Performansın asıl dikkat çekici taraflarından biri, anlatının fiziksel olarak da çalışılmış olması. Burada sözcükler kadar beden de konuşuyor. Akrobasi, pandomim, fiziksel komedi, jest ve mimiklerin abartılı kullanımı, ani hareketler ve seyirciyle kurulan fiziksel gerilim anlatının önemli parçalarını oluşturuyor.

Oyuncunun sahne üzerindeki enerjisi yalnızca metni taşıyan bir enerji değil. Beden, anlatının biçimini ve ritmini belirleyen bağımsız bir ifade aracına dönüşüyor. Seyirciye takılmak, sataşmak, zaman zaman onu korkutmak, sahneyle salon arasındaki mesafeyi bozmak ve beklenmedik anlarda yeni bir oyun alanı açmak bu performansın temel araçları arasında. Ancak bütün bunların merkezinde özellikle altını çizmek istediğim bir isim var: Yaren Teke.

Zifarya’yı canlandıran Teke’nin en önemli becerilerinden biri, doğaçlama konusundaki hâkimiyeti. Seyirciyle bu kadar doğrudan ilişki kuran bir performansın en büyük riski, karşı taraftan ne geleceğinin hiçbir zaman tam olarak bilinememesidir. Oyuncu, yalnızca kendi metnini ve mizahını değil, seyircinin beklenmedik müdahalelerini de yönetmek zorundadır.

Benim izlediğim temsilde bir seyircinin sahneye çıkıp soyunmaya başlaması, bu riskin ne kadar somutlaşabileceğini gösteren oldukça sıra dışı bir örnekti. Yaren Teke’nin bu beklenmedik durumu da ustalıkla yönetmesi, sahne hâkimiyetinin ve doğaçlama becerisinin önemli bir göstergesiydi.

Hatta bazı anlarda seyirciyle oyuncu arasında küçük bir zekâ yarışması yaşanıyor. Seyirci sataşıyor, beklenmedik bir karşılık veriyor, oyuncuyu zor durumda bırakabileceğini düşünüyor. Fakat Yaren Teke, hazırcevaplığı, laf cambazlığı ve güçlü sahne refleksiyle bu karşılaşmalardan üstün çıkmayı başarıyor. Burada yalnızca iyi bir doğaçlama yeteneğinden değil, aynı zamanda güçlü bir sahne süpleksinden söz etmek gerekiyor. Çünkü oyuncu, karşısına çıkan hamleyi savuşturmakla kalmıyor, onu kendi performansının yeni bir malzemesine dönüştürüyor.

Bu tarz bir seyirci ilişkisi kolay değil. Oyuncunun hem metne hâkim olması hem de metnin dışına çıkabilmesi, karşısındaki insanı okuyabilmesi, doğru anda doğru tepkiyi verebilmesi gerekiyor. Üstelik bütün bunları yaparken oyunun ritmini ve karakterin dünyasını kaybetmemesi şart. Yaren Teke’nin performansında dikkat çeken de bu denge.

zifarya yatay

KITSCH, CRINGE VE ÇİRKİNLEŞMEKTEN KORKMAYAN BİR ESTETİK

Oyunun bir başka dikkat çekici tarafı da kitsch ve cringe olarak tanımlanan estetik alanlardan hiç çekinmemesi. Çağdaş sanat tartışmalarında önemli bir yeri olan kitsch, çoğu zaman aşırı süslenmiş, bayağı, zevksiz ya da yüksek sanatın karşısında konumlandırılan bir estetik anlayışla ilişkilendirilir. Cringe ise özellikle genç kuşakların gündelik dilinde, başkası adına utanma duygusu uyandıran, bilerek ya da bilmeyerek tuhaf ve mahcup edici bulunan durumları tarif ediyor.

Zifarya bu iki kavramın yarattığı alandan kaçmak bir yana, onları adeta sahipleniyor. Hatta zaman zaman estetik açıdan bilerek çirkinleşmeyi, abartmayı, ölçüyü kaçırmayı ve seyircinin alışılmış beğeni ölçütlerini zorlamayı tercih ediyor.

Oyunun kendisini ciddiye alırken aynı zamanda kendi ciddiyetini de tiye alabilmesi, performansın mizah anlayışını genişletiyor. Çünkü burada hiçbir konu, hiçbir estetik biçim ve hiçbir toplumsal kabul mizahın dışında bırakılmıyor. Zifarya bize bir kez daha komedinin sınırlarının, çoğu zaman bizim dokunmaya cesaret edemediğimiz yerlerde başladığını gösteriyor. Kitsch olmaktan, cringe görünmekten çekinmeyen bu sahne tavrı, aslında oldukça bilinçli bir estetik özgürlük alanı yaratıyor. Finaldeki dans ve müzik de bu özgürlüğün bir uzantısı olarak okunabilir.

BİR ZİYAFET DAVETİ

Devlet Tiyatroları’nın büyük dekorlarından, ışıltılı kostümlerinden ve temcit pilavı gibi ısıtıp ısıtıp önümüze koydukları aynı oyunlardan sıkıldıysanız Zifarya’nın Gecesi‘ne bir şans verin. Zifarya size öyle bir ziyafet çeksin ki herkes bu masadan karnı tok ayrılsın.

Yalnız küçük ama önemli bir uyarı: Oyun 18 yaş üzeri seyirciye yönelik. Üstelik seyirciyle kurduğu ilişki, alışılmış tiyatro izleme konforunu da zaman zaman ortadan kaldırıyor. Çünkü burada seyirci yalnızca izlemekle yetinemeyebilir; sahnenin bir parçası hâline gelebilir. Bu ilişkinin zor ama son derece canlı bir tarafı var.

Zifarya’nın Gecesi, seyirciyle bu kadar açık, doğrudan ve öngörülemez bir ilişki kurmanın riskini üstleniyor. Bu riskin altından kalkabilmek ise ciddi bir oyunculuk becerisi gerektiriyor. Yaren Teke’nin performansı, bu açıdan gecenin en belirgin kazanımlarından biri.

Bazen tiyatronun ihtiyacı olan şey daha büyük bir dekor, daha gösterişli bir kostüm ya da daha pahalı bir prodüksiyon değildir. Bazen iyi bir oyuncu, birkaç çaput, bir şövale, kırmızı bir neon ve seyircinin karşısına çıkmaya cesaret eden bir mizah anlayışı yeterlidir.

Zifarya’nın Gecesi de bize bunu hatırlatıyor.

*Zifarya’nın Gecesi, 28 Kasım’da 0_sbcs__1_atölye’de, 23 Aralık’ta Bursa Ekim Sanat Sahnesi’nde, 2 Ocak’ta Moda Sahnesi’nde, 13 Ocak ve 24 Şubat’da kargART’ta izlenebilir. Biletler Tiyatrolar‘da.

Kreosus yazı sonu görseller (1)

zifarya afis“Zifarya’nın Gecesi”

Yöneten: Yasin Yürekli

Oynayan: Yaren Teke

Asistanlar: Elif Uçar, Özlem Nişancı

Işık Tasarımı: Barış Kuş

Müzik Tasarımı: Cantuğ Yavuz

Tek perde, 90 dakika, +18


Tüm Hakları Saklıdır 2024 - Tasarım: Merhaba Grafik